Waarschijnlijk kunnen de meeste mensen die vraag toch enigszins beantwoorden. De speurneus duikt op in talloze boeken, films, series, bordspellen en theaterstukken en is de inspiratie voor nog tientallen andere detectives. Met zijn nalatenschap kan het haast niet anders dan dat er het een en ander vertroebeld is geraakt. In dit achtergrondartikel duiken we in de geschiedenis van ’s werelds beroemdste detective en daarvoor lazen we alle verhalen om te zien wie hij nu echt was.
Sir Arthur Conan Doyle
De bedenker en auteur van de Sherlock-verhalen is Sir Arthur Conan Doyle (1859-1930). Hoewel bekend om zijn detectives schreef hij ook veel speculatieve fictie; waaronder The Lost World over een expeditie naar een gebied waar nog steeds dinosaurussen bestaan (ook hiermee werd hij een inspiratiebron). Naast auteur was hij dokter en heeft hij voor een periode een praktijk gehad die helaas niet erg succesvol werd. Over Sherlock schreef hij vier boeken en zesenvijftig korte verhalen. Een behoorlijke lijst!
De eerste detective
Om meer te ontdekken over Holmes moeten we bij een andere onderzoeker beginnen, namelijk: C. Auguste Dupin. Dit fictieve personage, bedacht door Edgar Allan Poe, duikt in slechts een paar verhalen op. Hij werkte niet voor de politie (net als Holmes), maar gebruikte zijn intellect, inlevings- en beredeneringsvermogen om te helpen bij het oplossen van zaken. Zijn verhalen worden beschouwd als de eerste detectives en Doyle sprak in zijn leven ook uit behoorlijk beïnvloed te zijn. Dupin had een talent voor deductie: het trekken van en conclusie op basis van feitelijkheden. Hoewel Holmes dit talent ook heeft, gaf Doyle aan geïnspireerd te zijn door Dr. Joseph Bell voor wie hij een tijdje als assistent werkte.
Dr. Watson
Qua vertelstijl valt het op dat Holmes niet degene is die de verhalen vertelt. Het ik-figuur is zijn rechterhand Dr. Watson die je telkens meeneemt in een van de mysterieuze zaken. Daarmee wordt het verhaal altijd achteraf verteld en soms wordt ook benadrukt dat er lange tijd verstreken is, maar dat er eerder nog niets gepubliceerd mocht worden, omdat het een vertrouwelijke kwestie betrof. Holmes complimenteert Watsons manier van opschrijven, hoewel hij het vaak wel wat populistisch vindt. Twee verhalen worden vanuit Holmes perspectief opgeschreven, waarbij hij dan ook moet melden dat hij zijn best doen om de stijl van zijn vriend aan te houden. Het is een handig gekozen oplossing om spanning op te bouwen. Zo geeft Holmes vaak al ver van tevoren aan het antwoord te weten, maar wil hij de onthulling nog even bewaren.
Dr. Watson is een wat gezette man die als arts in het leger heeft gezeten. Na een ongeluk keert hij terug naar Engeland. Aan het adres 221b Baker Street zoekt Holmes een huisgenoot en ondanks de vreemde gewoonten klikt het toch. Deze kennismaking, tevens het eerste verhaal Een studie in Rood, is het echte begin van hun vriendschap.
Sherlocks eigenaardigheden
Iedere versie van Sherlock Holmes heeft wel iets bijzonders. In de verhalen wordt er regelmatig iets onthuld dat daarna niet echt meer een rol speelt, maar toch weer iets bijdraagt aan het veelzijdige personage. Het belangrijkste is zijn deducerend vermogen, waarbij hij met hints, die niet belangrijk lijken, toch al snel op het juiste spoor komt. Een bekende uitspraak is dan ook: “Als je al het onmogelijke elimineert, moet wat overblijft, hoe onwaarschijnlijk ook, de waarheid zijn.” Holmes heeft kennis van allerlei zaken en wat hij niet weet, vindt hij terug in encyclopedieën. Hij heeft een studie gemaakt van sigarettenas en kan een koets traceren op basis van de breedte van een wiel. Hij heeft gebokst, speelt viool en voert regelmatig experimenten uit. Daarnaast is hij een meester der vermomming, zo goed dat zelfs Watson hem niet herkent. Een onderdeel dat vaak weggelaten wordt is zijn cocaïneverslaving (dat ook, na een introductie, in veel verhalen niet terugkomt).
Veel van deze aspecten zie je terug in media, soms wat meer uitvergroot dan dat het werkelijk van belang was. Zo is de Holmes gespeeld door Robert Downey Jr. uit 2009 een echte bokser en legt Benedict Cumberbatchs versie in de serie Sherlock (2010-2017), die zich in de moderne tijd afspeelt, de nadruk op het experimenten en gebruiken van alle middelen die tot zijn beschikking staan. Het beeld van de speurder met kromme pijp en jagerspet is gepopulariseerd door tekeningen, maar is niet zoals het personage beschreven wordt in de verhalen.
Eenzijdigheid van de personages
Ondanks zijn vele talenten maakt hij nergens echt een ontwikkeling door en blijft hij heel eenzijdig. Het idee van het personage is ook niet om die ontwikkeling op te zoeken. De meeste verhalen zijn kort en werden gepubliceerd in een tijdschrift, hierbij stond het mysterie centraal. Dr. Watson heeft nog de meeste ontwikkeling in zich, doordat hij al snel liefde vindt, trouwt, verhuist en een dokterspraktijk opent. Tegelijkertijd worden al deze ontwikkelingen ook weer tenietgedaan. Daarnaast springen de verhalen nogal in de tijd, omdat ze altijd achteraf opgeschreven worden.
Naast de twee hoofdfiguren zijn er niet echt personages die een grote indruk maken, terwijl er toch zeker namen zijn die je meteen zult associëren met Holmes. Denk aan: Mycroft Holmes, Irene Adler, professor James Moriarty. Zij hebben een zekere status gekregen, terwijl hun invloed eigenlijk heel klein was.
De nevenfiguren
Het bekendste figuur dat in bijna alle verwerkingen verschijnt is dat van Holmes’ aartsrivaal Moriarty. Hoewel deze meester der criminaliteit slechts in twee verhalen verschijnt. Doyle bedacht hem oorspronkelijk als waardige tegenstander die Holmes ondergang zou betekenen, omdat hij zelf eigenlijk wel klaar was met de detective. Holmes was echter zo populair, dat Doyle daarna zijn beslissing terug moest draaien en bleef schrijven.
Irene Adler zou je als een vrouwelijke versie van Holmes kunnen beschouwen. Ze is net zo slim en vaardig als hij, op zo’n manier dat hij haar zelfs als zijn gelijke durft te beschouwen. Het personage is heel interessant, vooral in het Victoriaanse tijdperk waarin deze verhalen zich afspelen, toch verscheen zij slechts één keer in een kort verhaal.
Wat hen uiteindelijk vooral een onderdeel maakt van de mythos is het feit dat Holmes soms nog naar ze verwijst en dat ze daarna zo vaak in verwerkingen verschenen als aartsrivaal of liefdesinteresse. Van alle figuren is het mevrouw Hudson die nog het meest voorkomt (in ruim tien verhalen). Als hospita van Holmes en Watson verzorgt zij het huishouden, de maaltijden en kondigt ze bezoekers aan.
Vertolking, na vertolking, na vertolking
De verhalen volgen allemaal redelijk dezelfde opbouw en inmiddels zijn de verrassende zaken al vaker gebruikt in de televisie-industrie, dus zal je met weinig moeite het mysterie kunnen oplossen. De zaken waarbij dat niet lukt, zijn vaak vergezocht. Toch is het juist de zaak waar het telkens om draait en zijn de personages zelf dus niet zo diepgaand. We hebben het aan alle vertolkingen te danken dat de personages iets meer zijn geworden dan alleen archetypes.
Sommige dingen zullen nooit veranderen. Zo zie je in het Bordspel Unmatched dat je, wanneer je als Sherlock Holmes speelt, Dr. Watson erbij krijgt. Andere werken nemen weer wat meer vrijheid; kijk maar naar de filmreeks over Sherlocks jongere zusje Enola die enkele van Holmes eigenaardigheden heeft overgenomen en tegelijkertijd als Watson fungeert door het verhaal aan de kijker te vertellen.
De complete avonturen van Sherlock Holmes
Wil je nu toch zelf ervaren hoe de speurneus zijn detectivewerk aanvliegt, dan raad ik zeker Een studie in Rood aan, omdat het daar allemaal mee begon en je daarmee ook echt het bekende figuur krijgt. De andere romans zijn leuk, maar besteden ook hele stukken aan de achtergrond van de zaak die eigenlijk als vulling aanvoelen en die je in de korte verhalen niet hebt. Een willekeurige bundel van korte verhalen is dus ook een goed uitgangspunt om mee te beginnen.
Met Enola Holmes 3 (2026) is Sherlock Holmes opnieuw onder de aandacht gebracht en het zal vast niet de laatste keer zijn. Nu weet je iets meer over zijn detectivevaardigheden en de personages die telkens weer verschijnen.
